Prokrastynacja – dlaczego (naukę) odkładamy na później i jak przestać to robić?

Zjawisko odkładania ważnych zadań na ostatnią chwilę towarzyszy nam niemal każdego dnia. Szczególnie jaskrawym przykładem jest proces edukacji – od pisania prac domowych, przez naukę do egzaminów, aż po przygotowania do certyfikacji zawodowych czy obrony prac dyplomowych. Co ciekawe, to właśnie na grupie studentów i uczniów najczęściej prowadzi się badania nad prokrastynacją, ponieważ to oni najdotkliwiej odczuwają skutki tzw. „nocnego zarywania projektów”. Dlaczego tak się dzieje i czy można nad tym zapanować?

Czym jest prokrastynacja?

Prokrastynacja to nie tylko zwykłe lenistwo czy brak organizacji czasu. To złożone zjawisko psychologiczne, które definiuje się jako chroniczne zwlekanie z wykonaniem zamierzonych działań, mimo świadomości pogorszenia sytuacji wskutek opóźnienia. Prokrastynator nie odpoczywa – on męczy się poczuciem winy, wykonując czynności zastępcze (np. sprzątanie biurka zamiast nauki), które w danej chwili wydają się mniej obciążające emocjonalnie.

Najczęściej – w chwili odłożenia decyzji o podjęciu działania, np. nauce – odczuwana jest ulga, a nawet radość. Jeśli główną czynność do realizacji zastępujemy innym „pożytecznym działaniem” (np. zamiast uczyć się sprzątamy), możemy także czuć się usprawiedliwieni, a nawet usatysfakcjonowani. Jest to jednak złudne i chwilowe – główny problem nie znika, a wręcz się pogłębia.

Prokrastynacja – dlaczego ciągle coś odkładamy na później?

Przyczyny prokrastynacji rzadko leżą w braku czasu – i nigdy nie jest on jedynym źródłem odkładania na później. Psychologowie wskazują na kilka kluczowych mechanizmów prokrastynowania:

• lęk przed porażką – boimy się, że efekt naszej pracy nie będzie najlepszy, więc podświadomie unikamy jej rozpoczęcia,
• problemy z regulacją emocji – odkładamy naukę na później, ponieważ wywołuje ona w nas stres lub nudę, a nasz mózg szuka natychmiastowej gratyfikacji (np. w mediach społecznościowych),
• perfekcjonizm (podejście „wszystko albo nic”) – przekonanie, że jeśli nie zrobimy czegoś idealnie, to nie warto zaczynać w ogóle,
• niewłaściwe zarządzanie czasem – brak umiejętności organizacji pracy utrudnia podejmowanie wyzwań,
• niskiej tolerancji na frustrację czy presję czasu – jeśli mamy dużo obowiązków i zaczynają nas one przytłaczać, a nie umiemy sobie z tym poradzić, może dochodzić do odkładania obowiązków na później,
• wypaleniem – nadmiarem obowiązków,
• brakiem odpowiedniej regeneracji – zachowania higieny snu, odpowiedniej ilości snu, czasu na pasje,
• lękiem przed sukcesem – w kontrze do częstego lęku przed porażką staje lęk przed sukcesem, w wyniku którego zostaniemy obarczeni kolejnymi obowiązkami.

Prokrastynacja a zwlekanie – kluczowe różnice

Ważne jest rozróżnienie tych dwóch pojęć. Zwlekanie dotyczy niemal każdego z nas i ma charakter sporadyczny – czasem po prostu musimy przełożyć zadanie ze względu na priorytety lub zmęczenie. Każdemu z nas ma prawo do słabszego samopoczucia, chwili lenistwa czy chęci zrobienia czegoś przyjemnego zamiast wykonania obowiązku. Jest to działanie sporadyczne i zazwyczaj nie niesie za sobą destrukcyjnych skutków emocjonalnych. Co więcej – sporadyczne zwlekanie pozwala się „zresetować”, naładować akumulatory i odpocząć zarówno fizycznie, jak i psychicznie.

Prokrastynacja natomiast jest chroniczna i szkodliwa. To błędne koło: im dłużej zwlekamy, tym bardziej rośnie poziom stresu, co paraliżuje nas jeszcze mocniej. Prokrastynator odkłada zadania nawet wtedy, gdy bardzo chce je wykonać, co odróżnia go od osoby świadomie planującej odpoczynek. Jest także świadomy konsekwencji odłożenia zadania na później.

Możliwe konsekwencje prokrastynacji

Ignorowanie problemu prokrastynacji może prowadzić do poważnych następstw:

• pogorszenie wyników – nauka „na ostatnią chwilę” utrudnia trwałe zapamiętanie materiału,
• efekt kuli śnieżnej – nagromadzenie się zaległości,
• problemy zdrowotne – przewlekły stres, kłopoty ze snem i wyczerpanie organizmu,
• obniżona samoocena – ciągłe poczucie winy i przekonanie o własnej nieefektywności,
• utracone szanse – odkładanie na później może prowadzić do utraty ważnych okazji, owocujących w przyszłości dobrymi zmianami (awansem, podwyżką itd.),
• wypalenie – zarówno edukacyjne, jak i zawodowe.

Udowodniono, że osoby prokrastynujące częściej mierzą się z zawałami serca i udarami mózgu. Jest to konsekwencja życia w permanentnym stresie, wynikającym z poczucia niewywiązywania się należycie z obowiązków i potencjalnych tego konsekwencji.

Jak radzić sobie z prokrastynacją?

Walka z prokrastynacją to proces, który wymaga zmiany nawyków. Tutaj ważna jest świadomość przyczyn problemu i uważności dotyczącej podejmowania codziennych decyzji. Kluczowa jest również konsekwencja. Oto najskuteczniejsze metody walki z prokrastynacją:

• metoda małych kroków – dziel duży projekt (np. cały semestr nauki) na mikro-zadania, które zajmują nie więcej niż 15-20 minut,
• zasada 2 minut – jeśli coś zajmuje mniej niż dwie minuty, zrób to od razu
• technika Pomodoro – pracuj w pełnym skupieniu przez 25 minut, po czym zrób 5 minut przerwy,
• działaj zgodnie z harmonogramem – przygotuj plan nauki, a także harmonogram dnia, w którym przewidzisz odpowiednią ilość czasu na naukę (lub inne zadania),
• zdiagnozuj problem/zlokalizuj rozpraszacze – obecnie najczęściej są to social media i Internet; ogranicz korzystanie z nich nie tylko w czasie przeznaczonym na naukę, ale i w pozostałych częściach dnia,
• zadbaj o dobrostan – odpowiednią ilość snu, aktywny wypoczynek (trening lub spacery), czas na hobby i spotkania z rodziną i przyjaciółmi.

Prokrastynacja a ćwiczenie systematyczności

Systematyczność to mięsień, który trzeba trenować. Jest ona ściśle powiązana z motywacją (podjęcie decyzji) oraz samodyscypliną (wytrwanie w decyzji). Codzienna, nawet krótka nauka pozwala nie tylko dzielić materiał na mniejsze, mniej przerażające partie, ale przede wszystkim uczy mózg dyscypliny. Regularne powtórki zmniejszają presję i lęk przed „górą materiału”, budując poczucie sprawstwa i bezpieczeństwa.

Prokrastynacja nie musi i nie powinna definiować Twojej ścieżki edukacyjnej. Zrozumienie mechanizmów, które Tobą kierują, to pierwszy krok do odzyskania kontroli nad czasem. Pamiętaj, że kluczem do sukcesu nie jest ciężka praca przez jeden dzień, ale małe, systematyczne kroki stawiane każdego dnia.

Jeśli chcesz skutecznie rozwijać swoje kompetencje w zorganizowany i profesjonalny sposób, sprawdź ofertę Edukacji360. Oferujemy kursy online oraz szkolenia stacjonarne, które pomogą Ci zdobyć wiedzę bez zbędnego stresu, pod okiem ekspertów, którzy nauczą Cię praktycznego podejścia do każdego zadania. Zacznij naukę na własnych zasadach już dziś!