Odleżyny stanowią jedno z najtrudniejszych wyzwań w opiece nad pacjentem unieruchomionym. Nie są one jedynie „ranami na skórze”, lecz poważnym uszkodzeniem tkanek miękkich, które w skrajnych przypadkach może prowadzić do martwicy mięśni, a nawet kości. Dla opiekunów i personelu medycznego kluczowe jest zrozumienie, że w przypadku odleżyn znacznie łatwiej (i taniej) jest zapobiegać, niż leczyć. Przyjrzyjmy się patofizjologii powstawania odleżyn, klasyfikacji ich zaawansowania oraz najskuteczniejszym metodom profilaktyki i nowoczesnej terapii.
Patofizjologia odleżyn – dlaczego powstają?
Mechanizm powstawania odleżyny opiera się na długotrwałym ucisku zewnętrznym, który przekracza ciśnienie w naczyniach włosowatych (ok. 32 mmHg). Gdy tkanki są ściskane między wyniosłością kostną a twardym podłożem (materacem, siedziskiem wózka), dochodzi do niedokrwienia oraz innych czynników, przyczyniających się do powstawania odleżyn:
- niedotlenienie tkanek – brak dopływu krwi bogatej w tlen powoduje śmierć komórek,
- nagromadzenie metabolitów – produkty przemiany materii nie są odprowadzane, co pogłębia stan zapalny,
- siły ścinające – powstają, gdy pacjent zsuwa się z łóżka. Dochodzi wtedy do przemieszczenia warstw skóry względem głębszych tkanek, co rozrywa drobne naczynia krwionośne,
- maceracja skóry – nadmierna wilgoć (np. pot, nietrzymanie moczu) osłabia barierę ochronną naskórka, czyniąc go podatnym na uszkodzenia mechaniczne i infekcje.
Klasyfikacja odleżyn według Torrance’a
W Polsce najczęściej stosuje się 5-stopniową skalę Torrance’a, która pozwala precyzyjnie określić głębokość uszkodzenia:
- I stopień – nieblednące pod wpływem ucisku zaczerwienienie. Skóra jest nieuszkodzona, ale mikrokrążenie już cierpi,
- II stopień – uszkodzenie naskórka i części skóry właściwej. Często widoczne jako pęcherze lub płytkie nadżerki,
- III stopień – uszkodzenie pełnej grubości skóry aż do granicy z tkanką podskórną. Brzegi rany są dobrze odgraniczone,
- IV stopień – uszkodzenie obejmuje tkankę podskórną. Widoczna martwica, dno rany może być wypełnione czarną lub żółtą tkanką,
- V stopień – najcięższy stan. Martwica obejmuje powięzi, mięśnie, a czasem stawy i kości. Istnieje wysokie ryzyko sepsy.
Zapobieganie odleżynom – złoty standard opieki
Zapobieganie odleżynom wymaga systematyczności i multidyscyplinarnego podejścia. Jeśli pacjent znajduje się w grupie ryzyka (np. wg skali Norton lub Waterlow), należy wdrożyć następujące kroki:
1. Zarządzanie uciskiem
To najważniejszy element. Pacjent musi zmieniać pozycję przynajmniej co 2 godziny. Niezbędne jest stosowanie materacy przeciwodleżynowych (zmiennociśnieniowych) oraz poduszek i krążków odciążających wyniosłości kostne (pięty, kostki, kość ogonową, łopatki).
2. Pielęgnacja i higiena skóry
Skóra powinna być utrzymywana w czystości i suchości. Należy stosować preparaty barierowe (np. kremy z cynkiem lub ochronne pianki), które izolują naskórek od wilgoci. Unikamy agresywnego tarcia ręcznikiem – skórę należy osuszać delikatnie, oklepując ją.
3. Podaż składników budulcowych (dieta wysokobiałkowa)
Leczenie i zapobieganie odleżynom zaczyna się „od wewnątrz”. Organizm potrzebuje zwiększonej ilości pełnowartościowego białka, witaminy C, cynku oraz odpowiedniego nawodnienia. Bez fundamentu żywieniowego żadna rana nie ulegnie zagojeniu.
Nowoczesne metody leczenia odleżyn
Jeśli odleżyna już powstała, leczenie musi być dobrane do stopnia zaawansowania oraz stanu rany (czy jest zainfekowana, czy jest obecna martwica). Leczenie odleżyn opiera się na:
- oczyszczaniu rany – usuwanie tkanki martwiczej (chirurgiczne lub enzymatyczne) jest niezbędne, by proces ziarnowania mógł ruszyć,
- opatrunkach specjalistycznych – odchodzi się od tradycyjnej gazy na rzecz opatrunków hydrokoloidowych, alginianowych czy srebrowych. Utrzymują one wilgotne środowisko rany, co przyspiesza gojenie nawet o 50%,
- terapii podciśnieniowej (NPWT) – w trudnych przypadkach stosuje się systemy odsysające wysięk, które stymulują ukrwienie dna rany.
Odleżyny to sygnał alarmowy organizmu, świadczący o krytycznym przeciążeniu tkanek. Wymagają one nie tylko interwencji medycznej, ale przede wszystkim profesjonalnej opieki, ukierunkowanej na zapobieganiu powstawania odleżyn. Odpowiednia wiedza na temat pozycjonowania pacjenta oraz doboru środków opatrunkowych może uratować chorego przed cierpieniem i groźnymi powikłaniami.
Kurs Profilaktyka odleżyn Edukacji360 to kompleksowe szkolenie dla wszystkich, którzy chcą posiąść wiedzę oraz zdobyć praktykę w zakresie diagnostyki, profilaktyki oraz leczenia odleżyn – dla opiekunów osób leżących i przewlekle chorych. Za udział w kursie opiekunom medycznym przysługuje 30 punktów edukacyjnych w ramach samokształcenia. Zapraszamy!